Ο ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΛΒΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ

Η πρώτη καταγραφή τόξευσης μακρινών αποστάσεων στην Ιστορία.

 

Σπυρίδων Μπάκας

 

Ενδείξεις της χρήσης των σύνθετων τόξων στον Ελλαδικό χώρο έχουμε ήδη από την Πρώιμη Μυκηναϊκή Περίοδο (1) , ως μια εξελικτική ανάγκη προσαρμογής σε ένα τρόπο πολέμου που απαιτούσε ένα τόξο με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, δύναμη, ακρίβεια και βεληνεκές από το απλό ξύλινο τόξο (self bow) (2)

Η επιγραφή στα τέλη του 4ου Προχριστιανικού Αιώνα από την πόλη Ολβία (η αλλιώς Βορυσθενή) έρχεται να μας δώσει πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία για την χρήση του σύνθετου τόξου στον αρχαίο Ελληνικό κόσμο αναθεωρώντας πολλά από όσα γνωρίζουμε για τις μέγιστες δυνατότητες αυτού του όπλου.

«ΦΗΜΙ ΔΙΑΚΟΣΙΑΣ ΤΕ/ ΚΑΙ ΟΓΔΟΗΚΟΝΤΑ ΟΡΓΥΙΑΣ/ΚΑΙ ΔΥΟ ΤΟΞΕΥΣΑΙ/ ΚΛΕΙΝΟΝ ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΝ/ΥΙΟΝ ΔΗΜΑΓΟΡΕΩ/ΦΙΛΤΕΩ ΔΕ ΠΑΙΔΑ ΟΡΓΥΙΑΣ»(3)

8548529685_dc63b02bf5_o

Φωτογραφία: Αναπαράσταση Έλληνα Τοξότη της Κλασσικής Περιόδου , με πέλτη ,Θρακικές ενδρομίδες, και  Σύνθετο Σκυθικό Τόξο σε στάση βολής. Χαρακτηριστικό ειναι το τράβηγμα του βέλους που πραγματοποιείται απο το ύψος του στήθους, όπως απεικονίζεται σε αγγεια της περιόδου  ,φωτογραφία του Ανδρέα Σμαραγδή. Σύλλογος Ιστορικών Μελετων ΚΟΡΥΒΑΝΤΕΣ

Η επιγραφή αυτή ίσως είναι η πρώτη επίσημη καταγραφή τόξευσης σε μεγάλο βεληνεκές στην ιστορία. Η επιγραφή βρέθηκε στην περιοχή της Αρχαίας Ελληνικής αποικίας Ολβίας της Ποντικής, στην σημερινή Ουκρανία,  και περιγράφει την νικηφόρα βολή του Αναξαγόρα υιού του Δημαγόρεω , ο οποίος τόξευσε το βέλος του στην απόσταση των 282 οργυιών. Αυτή η απόσταση σύμφωνα με την Αττική μέτρηση προσδιορίζεται στα 500 μέτρα (4). Αν και η μονάδα μέτρησης της οργυιάς παρουσιάζει μικρές διαφοροποιήσεις σε μέρη του Αρχαίου Ελληνικού Κόσμου, θεωρούμε ότι η Αττική οργυιά χρησιμοποιούταν ως μονάδα μέτρησης, επειδή η Ολβία είναι μια Ιωνική Αποικία με στενές σχέσεις με την Αθήνα και την Μίλητο (5) (6).

Η Σκυθική πολιτιστική και κυρίως πολεμική επίδραση (7) στην Ελληνική Αποικία υπήρξε μεγάλη . Απόδειξη αυτού και το γεγονός ότι στην πόλη εμφανίζεται ενα σπάνιο φαινόμενο κατά το οποίο εκδίδονται νομίσματα με την μορφή αιχμών βελών(8). Ίσως είναι η μοναδική περίπτωση περιοχής του αρχαίου ελληνικού κόσμου , που μετά από την Κρήτη , υπάρχει τόσο έντονη η κουλτούρα του τοξότη και της τοξοβολίας. Εξάλλου, λίγο πριν την καταγραφή του γεγονότος στην επιγραφή, ειχε πραγματοποιηθεί η περίφημη μάχη του Ποταμού Θάτι (Κουμπάν) κατά την οποία το σκυθικό τόξο υποστηρίζοντας το πεζικό κατάφερε να κρατήσει τον βασιλιά Σάτυρο στην εξουσία (9).

8549608496_5d7b583257_o

Φωτογραφία: Αναπαράσταση Έλληνα Τοξότη της Κλασσικής Περιόδου με Σύνθετο Τόξο σε στάση βολής μακρινής απόστασης. Ο «Μεσογειακός» τρόπος τραβήγματος της χορδής με τα τρία δάκτυλα υπάρχει αποτυπωμένος σε πληθώρα αρχαίων ελληνικών αγγείων, φωτογραφία του Ανδρέα Σμαραγδή. Σύλλογος Ιστορικών Μελετων ΚΟΡΥΒΑΝΤΕΣ

Ο Αναξαγόρας θα μπορούσε να είναι είτε ένας Έλληνας άποικος με έναν τουλάχιστον από τους δυο γονείς Ελληνικής Καταγωγής, είτε πιο δύσκολα είναι ένας εξελληνισμένος Σκύθης. Σε κάθε περίπτωση πάντως,  ακριβώς λόγω της επίδρασης στην περιοχή του κυρίαρχων Σκυθικών πολεμικών ηθών, το τόξο που κατά πάσα πιθανότητα χρησιμοποιήθηκε σε αυτή την σπάνια βολή είναι το σκυθικό τόξο. Μπορούμε έτσι να αποκλείσουμε τους άλλους πιθανούς τύπους τόξων όπως το περσικό η κάποιου είδους «ελληνικού τύπου» (10) (όπως είναι γενικότερα γνωστό στην διεθνή βιβλιογραφία το απλό ξύλινο τόξο) . Ειδικότερα για το δεύτερο λόγω του εγγενούς μειονεκτήματός του να είναι κατασκευασμένο μόνο από ξύλο, χωρίς την χρησιμοποίηση άλλων υλικών (11).

Αυτό έρχεται να καταρρίψει πολλά στερεότυπα που έχουμε στις μέρες μας περί του βεληνεκούς των τόξων της εποχής. Βρίσκουμε με έκπληξη ένα βεληνεκές το οποίο καταρρίπτει όλα όσα μπορούσαμε να φανταστούμε για τις μέγιστες βλητικές δυνατότητες για τα τόξα της περιόδου. Η απόσταση των 500 μέτρων μας καταδεικνύει ότι το αρχαίο σύνθετο σκυθικό τόξο μπορούσε να δώσει ασυνήθιστα μακρινές βολές. Υποθέτοντας ίσως ένα πολύ «δυνατό» τόξο ογδόντα έως εκατό λιβρών, με ζυγισμένο βέλος δυνατής ράχης, ελαφριά αιχμή, μικρά κοντοκομμένα φτερά 3 ιντσών,  αλλά παράλληλα και με μεγάλη γωνία τόξευσης, μπορούσε κάλλιστα να καλύψει μεγάλες αποστάσεις. Προφανώς η δύναμη του βέλους, έπειτα από μια τέτοια μακρινή τόξευση και με την  αντίσταση του αέρα, δεν μπορεί να είναι ικανή να προκαλέσει θανάσιμο χτύπημα στον αντίπαλο. Αυτό μαρτυρά και ο Προκόπιος περιγράφοντας την μάχη του Kallinicum, to 531μΧ, στην οποία αναφέρεται ότι τα Περσικά βέλη δεν προκαλούσαν απώλειες στους Ρωμαίους τοξότες μιας και είχαν ξεπεράσει το μέγιστο δραστικό βεληνεκές τους (12).

10

Φωτογραφία: Νόμισμα με την μορφή Βέλους από την Ολβία του Πόντου. 7ος – 5ος Προχριστιανικός Αιώνας . Πηγη:http://www.museum.com.ua/

Σε κάθε περίπτωση πάντως η άνω καταγραφή μπορεί να θεωρηθεί και μια προσπάθεια «προπαγανδιστικής» εκμετάλλευσης του γεγονότος. Η δημόσια καταγραφή ενός τέτοιου επιτεύγματος σκοπό ίσως είχε να αναδείξει την υπεροχή του πεζού τοξότη απέναντι στον Σκύθη και Σαρμάτη Ιπποτοξότη. Οι κάτοικοι της Ολβίας πλέον  μπορούνε να επικαλούνται το μακρινό βεληνεκές του σκυθικού τόξου του Αναξαγόρα, που μπορεί να εξουδετερώνει τους αντίπαλους έφιππους βαρβάρους πολύ πριν αυτοί καταφέρουν να τους πλησιάσουν. Το μοτίβο σύγκρουσης μεταξύ πεζού και έφιππου τοξότη μας θυμίζει έντονα την τοπική υπεροχή των Αθηναίων τοξοτών στην μάχη των Πλαταιών κατά την οποία  με τις εύστοχες μακρινές βολές τους που άγγιξαν τα 350 μέτρα απώθησαν το περσικό ιππικό του Μασίστιου (13).

monusjozsefergunban0

Φωτογραφία: Ο Ούγγρος Πρωταθλητής Μακρινών Αποστάσεων (flight shooting) Monus Jozsef ,κατα την διάρκεια τόξευσης σε διαγωνισμό Παραδοσιακής τοξοβολίας στην Μογγολία το 2012, στον οποίο πραγματοποίησε ρεκόρ βολής στα 653 μέτρα

Αντίστοιχες καταγραφές διαγωνισμών τόξευσης μακρινών αποστάσεων (flight shooting) εμφανίζονται μετεγενέστερα και σε άλλους λαούς. H λεγόμενη «Στήλη του Τζένγκις Χάν» που βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Αρμιτάζ , καταγράφει το γεγονός  της τόξευσης του Μογγόλου Πρίγκηπα Yisungka, ο οποίος το 1224 κέρδισε διαγωνισμό ρίχνοντας το βέλος του σχεδόν στα 600 μέτρα. Παράλληλα στην Οθωμανική Κωνσταντινούπολη υπήρχε η περιοχή Ok Meydani, στην οποία τελούνταν διαγωνισμοί τοξοβολίας μακρινών αποστάσεων και τοποθετούνταν μαρμάρινα μνημεία προς αποτύπωση των νικητών και του μήκους βολής τους. Τέτοια μαρμάρινα μνημεία έχουν μαρτυρήσει διάσημες βολές όπως του Iskender Toz Koparan το έτος 1281 στα 797 μέτρα και του Sultan Selim III στα 889 μέτρα (14). Τέλος σύγχρονες πειραματικές προσεγγίσεις αντίστοιχων βολών, αλλά και σύγχρονοι διαγωνισμοί τοξοβολίας μακρινών αποστάσεων σύνθετων τόξων επιβεβαιώνουν με τον καλύτερο τρόπο την ιστορικά και τεχνικά πιθανή βολή του Αναξαγόρα.

Σπύρος Μπάκας, Μέλος του Συλλόγου Ιστορικών Μελετών ΚΟΡΥΒΑΝΤΕΣ

Σύλλογος Ιστορικών Μελετών ΚΟΡΥΒΑΝΤΕΣ

Παραπομπές:

  1. Γ.Σταϊνχάουερ ,Ο πόλεμος στην Αρχαία Ελλάδα, Εκδόσεις Παπαδήμας, 2000, σελ 38
  2. Miller, McEwen,Bergman, Experimental Aproaches to Ancient Near Eastern Archerry, World Archaeology, Vol 18, no2, Weaponry and Warfare,1986, pp180-182.
  3. Luigi Moretti, Inscrizioni agonistiche greche (Rome 1953) 82-84, no 32
  4. Wallace McLeod,The Range of the Ancient Bow.Phoenix,Vol.19, No1 (1965),p 6
  5. Henry A. Johnston,  The Earliest Colonisers of the Euxine Sea.: II. The Hellenisation of the Euxine, Studies: An Irish Quarterly Review, Vol. 2, No.7 (Sep., 1913), pp 247-282
  6. M.Rostoftzeff , Iranians and Greeks in South Russia, Oxford University Press 1922, pp165-174
  7. G. F. H., Greek Coins of the Black Sea District, The British Museum Quarterly, Vol. 4, No. 3 (Dec., 1929), p 74
  8. Odessa Museum of Numismatics, http://www.museum.com.ua/expo/premonet_en.html, as seen on May 26 2013
  9. E.V Cernenko,Angus McBride,M V Gorelic, The Scythians 700-300 BC, Men At Arms Series, Osprey Publishing , 1983, p31
  10. Beth Cohen, From Bowman to Clubman : Heracles and Olympia.The Art Bulletin, Vol 76,No4, p 700
  11. 701H.Balfour. On the Structure and Affinities of the Composite Bow. The Journal of anthropological institute of Great Britain and Ireland. Vol 19.p 227
  12. T.L.G. Procopius Historia, De Belis, 1.18.33
  13. T.L.G ,Herodotus 9.22-23
  14. Wallace McLeod,The Range of the Ancient Bow.Phoenix,Vol.19, No1 (1965), pp 8-9

 

 

Copyright of KORYVANTES Association - do not copy or reproduce without permission

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s